Mots pour Maux : Léopold Hnacipan, auteur kanak de Lifou, une des îles Loyauté de Nouvelle-Calédonie.

Publié le par ecrivainducaillou.over-blog.com

Öni aji (manger du rat)

Version en français, en anglais et hula (Fidji) en téléchargement à la fin du texte

Hune la ukahlokine eë, qaaqa a eaju la punei aji me dreudreuthe me nyiqaane pelepelethe la he. Thupei he, eahlo a kuiënepi la aji hune la eë, juneti hi laka tropa koi nyipine la eë. Nge eahlo hi a lapa thupëne. Kola palulu la eë hnine la lue mekei eahlo. Caa neköi sine sinöekö troa ujëne lapaan la aji wanga wele pi itre xaa hnepe ijöne. Asehë dreudreuth la itre pen, eahlo a hule pi la aji ka wetrewetre asëhi la ikupein. Eahlofe lai a papathe trijepi la ngöne i aji. Kolo jupehi lo aji, laka kapi wië me hmedre, a kupeine kacatr ; qaaqa hi lai a eaju, me kulumathepi. Ame la aqane atreinei eahlo ! Kolohi lai a hulepi la ketre nyö cile i aji qangöne la inganenyö fen me atëju ngöne la hni aji nge eahlo hi lai a kujepi la aji uti hë la taxoj, kola nenipi la trapaxel, eahlo hi lai a nango hulepi me amë hune la hnatresij, tropëhë a ce dreuthepe memine la itre hna xuitra me itre hnitr. Pëkö troa trije menun, ke tha kolokö lai a metrötrëne la xen. Ame la troa ule la pun, tre ketre aqanekö, ejekö thei itre ka atrein. Wanakoxumuono hi me wanakohulesep, öje ju hi hnei Waeju qatr la pune aji hnene lue ej, nge qaane la juneti, eahlohi lai a caa hulepi uti hë la pë. Hmalohmaloecatr e hna tro thengene la aqane qahleng ngöne eë. Celëhi la götrane hnenge hna ajane troa kuca ; ngo e fedre palaha la ikupeine kowe la jun, eni lai a thupatrijepi. Celëhi qaane la itre iwesitrë. Kola elë la hni qaaqa, matre eni minahi lai a qajajë lo itre hnei tretre Waloli hna qaja. Ame koi qaaqa tre tha metrötrëne köni la xen : « Tro Akötresie a upe la jiine koi së. » Öni eahlo e nango qaja.

Ame hë lo itre aji hna kuluhmath tre kola ha atuthe hnei dröne wacua, me amë hune la hnatresij, treqene la qaaqa a thinikëthe la lue drohno. Thupenelai, eahlo a seluthe pi la lue drohno tune lo satauro ekuhu trepene, eahlo a amë ju itre wej ka pepeija me itre igulago sinetrongei drai. E asehë, eahlo a atëju la itre aji hune la itre ihnyëxen, hna atë hnyawan nge hna sa la punei aji kowe la hni. Eahlo a hetrëne hmacaju hnei wej kapepeija me igulago. Pëkö xan nyine ahnyapan tune lo sootr, me soyu. Eahlo a hnyijeju memine lo lue pune drohno, me othe hnene lo june drohno hna triji june hnyawa. Eahlo a sine pi la dro ngöne la hnaeë me traihnyithe la neköi itra nge kolo pëhë a itreqe.

Eku fene la i polian, boelëhë la timi treetre Waloli. Eahlohë lai a hë hunijë troa iji ka idreuth me xeni lo itre munëne xeni ne eidri e hej hnei eahlo hna akeune hmaca. Tiqacatr hnei nyipi xeni me ihnyëxen : koko, kumala, wej. Ame la itre xeni asë tre hna wetrëne palahi hnei thiihlë, meketrë maine puaka wael ; ngo ame la xeni hna lapa treqene hnehuni asë tre, itra aji i qaaqa Waeju qatr.

Ame naene kolook, ame la kola traqa hnei Gaboroc kowe la itro kuli, atre hë huni kahape tha nanyikö qaaqa, tha hmitre kö matre fetrapi eahlo qangöne la ihmene gojenyi me itra aji hna xometrongën.

Ame Gaboroc tre, neköi thinene kuli eahlo, pëkö inue nyidro. Ame la ijine meci qaaqa, kola mecipife Gaboroc, ame koi huni tre, kösëpilo ka hape qaaqa hmaca a mec. Eahunia treije pine ej tune lo eahuni a treijepi qaaqa, nyipici, treetre Waloli pehi qathehun la ka tha hane treij, ma ka mecimekune eahlo.

E hohë itro kuli, maine nyiulili me pi ihej, eahunilai a isathil troa huliwa thoi nyimenyim maine pena eahuni petrehi lai a nyipi huliwa. Ame ni, tre enihëlai a thilicatr fene la itre hnitre katru, kösëlo eni ha wewë, nge itre xaa ijine enifelai a hulethea lo itre xa canekoko, ke loie ohnyinijë hnei hmihmi. Loie qanyi nyidrëtikö qaja koi ni kahape loijuhë. Atreini kahape, ceitungehi lai me Thuluë me Icica.

Ame itre keme me thinehun, angatr a hnyimafë lai kucahmëjolehun ngo kolo hi lai matre atimekë hun, me eacilë huni wanga tro minajëhun troa iwej hune la itre isinöe. Atre catre angatrelai kahape, ngazocatre la hnehun hna fekë. Tro hmaca pëhë angatre lai a bëek thupen troa wakecaan hnyawane la itre hnitre ka ngazo nge isa eahuni hmaca ha koilo a ini.

- Haa nekötrahmany, loi ju hë, trojëpe a xatua qaaqa.

Hne nyinawai hmiihmi lai. Enepe eahuni lai a isa mejë kösë lo itre qangöne elepetr a fetra matre jele la nyinawai aji. Kolohëlai a isa igoëë, ngo pëpikö troa pihnyima qëmekei itre mathin. Ihnyimapi pëhë e eëhuni hmekuje thupen. Ame itre mathineng tre, itre ka musicatr, xele angatre troa ihnyima hnine la hlapa. Qaaqa palahilai ka punelapa seijolene la melehun.

Eahuni lai a iwaja kowe lo uma wadratha troa xome lo munëne dröne haupuny me itre koko hna dreuth nge lapakacahae asë a nango tro koilo fenei wacua thei qaaqa. Ame la eahuni a traqa fenei la wacua, asehë thawa la xen.

Qaaqakö, e kuhu ezine la itra aji, asehë eë. Kolohë lai a isa köjahuni la itre trepai eahun. Hna elë hnyawanekö hnei eahlo hune itre dröne pahatre me itre dröne wacua nyine peleitre. Caa sine aji, maine caa aji ka pexej pena, thenge la etrune la itre tha e eidr ce tro me itre wej me itre xenyë. Xelefe Lulu ma hane xeni xenyë, matre eahuni lai a pune ieloon la edrö i angeic. Celë minafehi matre pune inyiengëhun pinelai. Nge ketre tretre kö a isa thawa koihun la itre koko hna dreuth me itre kap.

Nge eni me Thuluë la luetre nei trizanë dröne lemene koihuni asë, thupene lai nyio a xomejë la itre sine aji nyio me löölöfë e koië hnitr. Tropalahi eahunia sepë koi hnitr matre ananyi angatre itre katru, ke pëkö ce wenemekën. Itre xaa hnepe ijin, eahuni a drenge koilo qaaqa a wesitrë ketre mathin pine lapa huliwaahun, drengeju fehi huni koilo i hahae.

Pëkö meje hun, ke pëkö tro huni a ithanata qëmekene la itre katru. Eahunia nango xeni thaup, ngacama pi tro huni a hnyimasai angatre angetre folosa huni hna wesitrëne hnei qaaqa pi eahun. Thatrekö huni ngöne la ijine cili kahape angatre a ce enexöl.

Madrine catre huni koi qaaqa ka nyi xöle hun. Ke hnamajemine ngöne la hnalapa. Waeju qatrehi la atre acasi huni me angatre itre katru. Eahlohi a ase nue huni qangöne itre huliwa ne helep. Huliwa hmacajë edrahe hnaipajö qëmekene troa xen. Amehë la sooce huni tre, eahuni pëhë a troa elo e cili hnënge hnitr. Itre xane a elë utipalaha koho hnaidridripahone itre isinöe. Itre xane a wej aji maine thele iawa ka hmedr matre thupë thiihlë edrahe e hej. Nyimutre catre hnei huliwa hun.

Ngo ame la mano e naene o kolook tre, ceitune me ketre hna majemine hna ahmitrötrëne. Kosëpilo kahape qaaqa a troa ceamënine la hmi. Eahlo hmekujehi laka ithanata, nge eahuni a lapa thaup, tiqa la që hnei sine aji, kola isa pelikaca gönin.

E trona goeëne la meleng, eni a mekune la itre isa aqane drenge trotrohnineni la itre drai cili : tune lo enia ulume lo sine aji, kosë lo enia ketre menu laka kola ahleuhleunyihun, kola i nyizö, kola thinge la hnenge hna mano hnene la akötre cili. Kola ajolënife troa goeëne la ketre trejine me eni a ulumaxöxö la göni angeic. Ketre xapoti fe a xele ma igoeë me eni. Ame lai hnepe hace cili, eja tiithasë la lapa kacahae. Caasihi la aqane drengehun la hmahma cili lo kola öni thiihlë. Kola nango ahmahmanyisë e troa e së hnei angetre ka ijij me meköt: Itre lapa qatr me itre qatr.

Ame aji me thiihlë tre öni itre joxu, ame uzeqë tre ceitune me xeni koko qëmekene ihotrekeu me qëmeken iamanathithi qathei penëëti thei itre ka hmitööt ngöne la hnapet. Kola tha metrötrëne la itre wathebo, kola atrekënö la koko, ngacama koko qangöne zisëkö, ngo kola zae e troa xen, ka tune lo naene kolookehun e helep. Hetre isa ajasëkö, ajai ngönetrei.

Ngöne la itre drai thupen, ene la eni a bëeke koi kakati me nenë e Hunöj ; ame Havila la hnenge hna ini itre macatre ngöne collège tre kola köjani me ahmahmanyini kahape : atre öni aji, kösëpilo kahape hnenge hna kuca la ketre ngazo, iathixötrë. Nge maine hnathaipiëni, me wangaconyini, tha aqane hmahmaköni pine la huhnahmi nenë. Enia troa mec. E kuhuhnine, itre ini kahape kola xomihun tunelo itre kajidri palakö.

Ame la itre xötre atre eidre tre, angatre hi a xenituhun, ame lo ijine nekönaatr a inine troa xöleuthe hnyawa la itre hnei angeice hna drenge trotrohnine ngöne lae angeice me nööje ecili hutrö i angeic ; hanefehë lae eni a hna hane hnyimafë ngacama tha trotrohnine hnyawaneköni la ehacene la hna iwangaacony. Isi katru.

Ame la ketre drai, laka ije macatrehëla, ce eniju hi me ketre sine huliwang, ka ini physique me chimie ngöne la hnahage i itre tre ini. Eahlo a feepi la mokë melek paudra qangöne la ikalepany. Eahlo a pi hnëkë nyine iji kaidreuth matre troa aegöcatrenyi eahlo maca.

  • Eni a hnöötr, öni eahlo koini.
  • Cileju Maryline, kangazohë lai melek, eja pi, qeadridri palaha la hna lapa ngöne ikalepany ma caa macatrehëla, atre i ö ? Tha drenge kö eö la eja punepun ?
  • Hahahaéé ! Nyipëti laka ini qene wiwi, maine tro nyipë a atre hmekun la nöjei ewekë ka xulu qangöne la thelewekë i ange ka inamacan matre nyine xane la itre nyine xen e nöjei drai…, ma thatro ju kö nyipëti a qaja la mokë melek celë.

Lapa menupihini. Eni ; lo atre öni aji.

 

                                                           Léopold Hnacipan extrait de Passerelles 2017

Télécharger la version en français en suivant ce lien

Télécharger la version en anglais en suivant ce lien

Télécharger la version en hula(Fidji)en suivant ce lien traduction de  Valiraka Qaeze.

 

NB : Léopold Hnacipan écrit rarement en drehu, il est professeur de français (en brousse) à Tieta Koné, il a nous a fait parvenir ce texte pour ses amis et sa famille à Lifou avec la traduction pour les non-locuteurs de cette langue vernaculaire, une des 28 de notre Caillou. JP

Publié dans Ecrivain calédonien

Pour être informé des derniers articles, inscrivez vous :
Commenter cet article